نویسنده : مهدی نیازآبادی
معامله فضولی معامله ای است که کسی بدون داشتن سمت نمایندگی (قانونی،قضایی و قراردادی) برای دیگری انجام می دهد.کسی که بدون سمت معامله می کند فضول (که فقها این شخص را نیز فضولی می خوانند)،کسی که طرف معامله می باشد اصیل و دیگری را که معامله برای او انجام شده است غیر گویند.
در معامله فضولی شخص فضول بدون داشتن سمت وکالت از طرف غیر،اقدام به ایجاد رابطه حقوقی بین اصیل و غیر نموده است و چون پیدایش رابطه مزبور متفرع بر وجود رابطه اول (وکالت) است و آن موجود نمی باشد لذا رابطه دوم که معامله باشد قدم در عرصه حیات کامل نمی نهد و به قول حقوقدانان به صورت غیر نافذ و نیم بند موجود میگردد. به دیگر سخن از آن جهت که علقه مالکیتی میان فضول و مال وجود ندارد و اذنی هم به فضول برای ایجاد اراده حقیقی و انشایی تحت عنوان یک عقد نافذ داده نشده است شرایط ایجاد عقد نافذ فراهم نمی گردد.بنابراین پرسشی که ممکن است این جا مطرح شود این است که علت به وجود آمدن عقد غیرنافذ چیست؟عطیه الهی ممکن است پاسخی بر این مبنا باشد اما در هر عرصه که نمی توان برای عدم توان خود مبنی بر دریافت پاسخ پرسشها به عطیه الهی تمسک جوییم!مضافا این که عقود تابع اراده طرفین است و چندان مربوط به عطیه الهی که امری آسمانی است نمی باشد و ما نیز بهتر است به دنبال پاسخ این پرسش بر روی زمین باشیم!شاید جستاری در سلسله نظریات حقوقیین امامیه پاسخ پرسش فوق الذکر را روشن نماید:
تحلیل حقوقیین امامیه از معامله فضولی به قرار زیر است:عقد مرکب است از قصد انشا و رضای طرفین اگر چه قصد انشا به وسیله دیگری به عمل آید.در معامله فضولی قصدی که به وسیله شخص فضول که هیچ سمتی در معامله ندارد به عمل می آید استخوان بندی معامله را ایجاد می کند(موتور معامله است)،تکمیل آن و تحقق معامله احتیاج به جزء دیگری دارد که رضا می باشد.رضا ناچار باید به وسیله غیر که مالک یا متعهد است به عمل آید و با پیوست نمودن آن به قصد انشاء فضول، عقد کامل و موثر خواهد شد. این امر کاملا شبیه به معامله مکره است که پس از رفع اکراه به عقد رضایت می دهد.
رضایت گاه قبل از قصد انشا حاصل می گردد که آن را اذن گویند و گاه پس از قصد انشا محقق می گردد که آن را اصطلاحا اجازه نامند.در صورتی که غیر آن را رد نماید قصد انشا بلا اثر شده و معامله فضولی کان لم یکن خواهد بود.
با سیری که در نظریات حقوقیین امامیه کردیم یک نکته برایمان روشن گشت و آن عبارت است از این که بنیان معامله فضولی بر قصد فضول نهاده شده و آنچه سبب ایجاد عقد غیر نافذ می گردد همین قصد فضول است.
حال با توضیحات ارائه شده به حل این مسئله خواهیم پرداخت که رضای مالک کاشف است یا ناقل؟ به عبارت دیگر اثر اجازه غیر ناقل آثار از روز تنفیذ است یا کاشف از این است که آثار از روز قصد مالک بار شده؟
در این خصوص فقها سه نظر ارائه کرده اند که نمونه بارز آن را می توان در مکا سب جستجو نمود؛شیخ انصاری در مکاسب سه قول را من باب اثر اجازه در عقد فضولی ذکر می کند:
1)نقل: قول مزبور بر آن است که اجازه غیر موجب نقل ملکیت(اگر عقد فضولی را عقد بیع فرض کنیم)از زمان اجازه می باشد زیرا عقد مرکب از اجزایی است که پس از پیدایش تمامی اجزا ترتیب اثر می نماید.
2)کشف حقیقی: قول مزبور بر آن است که در معامله فضولی اجازه مالک کشف از انتقال ملکیت از زمان عقد (قصد فضول) است. دکتر امامی در جلد اول کتاب ارزشمند حقوق مدنی خود معتقد است قانون مدنی ایران از همین نظریه متابعت نموده است.
3)کشف حکمی: قول مزبور حدفاصل بین دو قول بالا می باشد و آن مبنی بر این استدلال است که عقد بدون رضای مالک نمی تواند ناقل باشد؛همچنان که اجازه به تنهایی نمی تواند ناقل قرار گیرد و یا آن که در عقد مقدم تاثیر نماید زیرا شیء موخر در ماقبل خود اثر نمی کند.بنابر این با توجه به این که هدف رضای مالک عقد مقدم است باید آثار نقل ملک را از زمان عقد موجود دانست نه حقیقتا اجازه را ناقل یا کاشف پنداشت.
اکنون بهتر است گریزی به به ماده 258 ق.م بزنیم:«نسبت به منافع مالی که مورد معامله فضولی بوده است و همچنین نسبت به منافع حاصله از عوض آن اجازه یا رد از روز عقد موثر خواهد بود.»
آنچه روشن و معین است درست است که نامی از نظریه کشف برده نشده اما به هیچ وجه نمی توان از این ماده دریافت که اصل بر نقل بودن است!برداشتی که عده ای از دوستان در سخنان خود آن را بیان داشتند!چه بسا آنچه در پایان ماده آمده ما را بیش ازپیش به نظریه کشف حکمی رهسپار می کند و سخنان دکتر امامی نیز به قدر متیقن بر عدم متابعت قانون مدنی از نظریه نقل مهر تاییدی می زند.بنا بر این بهتر است دست از بحثهای بیهوده از این که این ماده دم از ناقل بودن اجازه مالک می زند بکشیم و حداقل بپذیزیم که این ماده بیشتر به نظریه کشف نزدیک است تا نقل.وانگهی بنیان معامله فضولی که قصد فضول است را در نظریه نقل نا دیده گرفتیم که این امربه نوبه خود شجره معامله فضولی را از بن قلع و نزع خواهد نمود.
و نکته پایانی این که تاکید موکد می نمایم که دچار خلط میان تنفیذ غیر و تنفیذ حکم ریاست جمهوری توسط شخص رهبرنشویم چه این دو نهاد، مربوط به دو حوزه مختلف حقوقی است و مقایسه آنها مقوله ای بس سخیف در زمینه حقوق به نظر می رسد.
* این مطلب در راستای تقاضای عده ای از دوستان در رابطه با پست ماجراهای اصل 110 و نظرات مربوط به آن تدوین گردیده است.
